GÖRKƏMLİ ALİMLƏR

Bərk cis­min nə­zə­riy­yə­si sa­hə­sin­də ta­nın­mış alim

Strateji Elmi Tədqiqatlar Mərkəzi “Görkəmli alimlər” rubrikası çərçivəsində xalqımızın yetişdirdiyi alimlərimizin həyatı, elmi və təşkilati fəaliyyətini ictimaiyyətə təqdim edir.

Ha­şım­za­də Fi­ru­din Məm­mə­də­li oğ­lu

Ha­şım­za­də Fi­ru­din Məm­mə­də­li oğ­lu 7 de­kabr 1935-ci il­də Ba­kı şə­hə­rin­­də ana­dan ol­muş­dur. 1957-ci il­də Azər­­bay­­can Döv­lət Uni­ver­si­te­ti­nin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Fi­zi­ka fa­kül­tə­si­ni bi­tir­­miş­dir.

O, 1962-ci il­də “Mü­rək­kəb ya­rım­ke­çi­ri­ci­lər­də elekt­ron­la­rın spekt­ri­nin təd­qi­qi” möv­zu­sun­da na­­mi­­zə­d­lik, 1972-ci il­də “Bə­zi ya­rım­ke­çi­ri­ci­lə­rin elekt­ron spektr­lə­ri və on­la­rın elekt­rik, op­tik və maq­nit xas­sə­lə­ri” möv­zu­sun­da dok­­to­r­luq dis­ser­ta­si­ya­la­rını mü­da­fiə et­miş, 1974-cü il­də pro­­­fes­­sor el­­mi adı­nı­ al­­mış, 1980-ci il­­də AMEA-nın müx­­bir üz­­vü, 2001-ci il­­də AMEA-nın hə­­­qi­­qi üz­­vü se­­çil­­miş­­dir.

El­­mi fəa­liy­yə­tə AMEA-nın Fi­zi­ka İns­ti­tu­tu­nun as­pi­ran­tı ki­mi Le­ninq­rad Fizi­ka-Tex­ni­ka İns­ti­tu­tun­da baş­la­mış­dır (1957-1963). 1963-cü il­dən AMEA-nın Fi­zi­ka İns­ti­­tu­tun­da iş­lə­miş­dir. As­pi­rant (1957-1960), ki­çik el­mi iş­çi (1961-1963), bö­yük el­mi iş­çi (1963-1968), la­bo­ra­to­ri­ya mü­­di­ri (1968-1993), di­rek­tor (1993-2001), “Aşa­ğı öl­çü­lü və ni­zam­sız sis­tem­lər fi­zi­ka­sı” prob­le­mi­nin rəh­­bə­ri (2002-ci il­­dən) və­zi­fə­lə­rin­də ça­lış­mış­dır. “Fi­zi­ka” el­mi jur­na­lı­nın ya­ra­dı­cı­sı ol­muş­dur. El­mi fəa­liy­yə­ti ilə ya­na­şı, 30 il­dən ar­tıq müd­dət­də Ba­kı Döv­lət Uni­ver­si­te­tin­də nə­zə­ri fi­zi­ka­­nın və bərk ci­sim nə­zə­riy­yə­si­nin müa­sir prob­lem­­lə­rin­dən bəhs edən mü­ha­­zi­rə­lər oxu­muş­dur.

F.Ha­şım­za­də bərk cis­min nə­zə­riy­yə­si sa­hə­sin­də ta­nın­mış alim­dir. O, Keyn tip­li ya­rım­ke­çi­ri­ci­lə­rin və ya­rım­me­tal­la­rın ki­ne­tik, op­tik və maq­nit xas­­sə­lə­ri­nin ar­dı­cıl nə­zə­riy­yə­si­ni ya­rat­mış, on­la­rın volt-am­per xa­rak­te­ris­ti­ka­­sı­nın qey­ri-xət­ti­li­yi­nin ye­ni me­xa­niz­mi­ni aş­kar et­miş, hə­min tip ya­rım­ke­­çi­ri­ci­lə­rin ano­mal maq­nit xas­sə­lə­ri­nə ma­lik ol­ma­sı­nı gös­tər­miş, psev­do­­po­­ten­si­al me­to­du ilə ya­­rım­­ke­çi­ri­ci bir­ləş­mə­lə­rin zo­na qu­ru­lu­şu­nu il­kin prin­­sip­lər­dən he­sab­la­­mış­dır. O, aşa­ğı öl­çü­lü kvant sis­tem­lə­rin­də yük­da­şı­yı­cı­la­rın ener­ji spekt­ri­ni mü­əy­yən­­ləş­dir­miş, pa­ra­bo­lik po­ten­si­al­lı ya­rım­ke­çi­ri­ci kvant çu­xu­run­da elek­t­rik ke­çi­ri­ci­­li­­yi­nin, ter­moe­lekt­rik, qal­va­no­maq­nit və ter­mo­­maq­nit ef­fekt­lə­rin nə­zə­riy­yə­si­ni qur­muş, mən­fi maq­ni­to­mü­qa­vi­mə­tin əmə­lə gəl­mə­si­nin ye­ni me­xa­niz­mi­ni aş­kar et­miş­dir.

F.Ha­şım­za­də 150-dən çox el­mi əsə­rin və 1 mo­noq­ra­fi­ya­nın mü­əl­li­­fi ol­muş­dur. Rəh­bər­li­yi ilə 11 elm­lər dok­to­ru və 22 fəl­sə­fə dok­to­ru ha­zır­­lan­mış­dır. Ya­rım­ke­­çi­ri­ci­lə­rin nə­zə­ri­yyə­si sa­hə­sin­də el­mi mək­təb ya­rat­mış­dır.

O, 1986-cı il­də “An­ti­fer­ro­maq­nit­lə­rin op­tik spekt­ros­ko­pi­ya­sı”na da­ir iş­lər sil­si­lə­si­nə gö­rə elm və tex­ni­ka sa­hə­sin­də Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Döv­lət Mü­ka­fa­tı­na, 2015-ci il­də Azər­bay­can el­mi­nin in­ki­şa­fın­da xid­mət­lə­ri­nə gö­rə“Əmək­dar elm xa­di­mi” fəx­ri adı­na la­yiq gö­rül­müş­dür.

Aka­de­mik Fi­ru­din Ha­şım­za­də  2018-ci il­də və­fat et­miş­dir.