✕
Strateji Elmi Tədqiqatlar Mərkəzi “Görkəmli alimlər” rubrikası çərçivəsində xalqımızın yetişdirdiyi alimlərimizin həyatı, elmi və təşkilati fəaliyyətini ictimaiyyətə təqdim edir.
Rüstəmov Musa İsmayıl oğlu
Rüstəmov Musa İsmayıl oğlu 8 may 1930-cu ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad şəhərində anadan olmuşdur. Azərbaycan Sənaye İnstitutunu mühəndis-texnoloq ixtisası üzrə bitirmişdir (1952).
O, 1961-ci ildə “Xırda dispers materialların “yarım birbaşa” axınını tətbiq etmək və kontakt-katalitik heterogen prosesləri aparılmaq üçün yeni yüksək səmərəli sistemlərin işlənib hazırlanması” mövzusunda namizədlik, 1968-ci ildə “Yarım birbaşa axın tipli reaktorlarda neft xammallarının katalitik krekinq proseslərinin tədqiqi və texnologiyasının işlənib hazırlanması” mövzusunda doktorluq dissertasiyalarını müdafiə etmiş, 1973-cü ildə professor elmi adını almışdır. 1980-ci ildə AMEA-nın müxbir üzvü, 1989-cu ildə həqiqi üzvü seçilmişdir.
M.Rüstəmov elmi fəaliyyətinə 1952-ci ildən Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Neft İnstitutunda mühəndis-texnoloq, böyük mühəndis, kiçik elmi işçi kimi başlamışdır. O, NKPİ-da laboratoriya müdiri, elmi işlər üzrə direktor müavini (1967-1987), direktor vəzifələrində çalışmışdır (1987-2011). Bu dövrlərdə NKPİ “Qırmızı əmək bayrağı” ordeni (1967), 3 dəfə “Keçici Qırmızı bayraq” (1977, 1978, 1982), müxtəlif diplomlar və fəxri fərmanlar ilə təltif olunmuşdur. 2012-ci ildən etibarən Neft və qazın kimyası və texnologiyası şöbəsinin müdiri olmuşdur.
Akademik M.Rüstəmovun əsas elmi fəaliyyəti neft emalı və neft-kimya proseslərinin inkişaf konsepsiyası və modernizasiyası, bu istiqamətdə yeni kataliz texnologiyaları və rasional kompleks sxemlərin işlənib hazırlanması, neft xammallarının müxtəlif metodlar, xüsusilə katalitik krekinq üsulu ilə emalı üçün yeni texnoloji sistemlərin və faydalı reaktorların işlənməsi, optimallaşdırılması, riyazi modelləşdirilməsi, hidrokrekinq, hidroizomerləşmə, destruktiv izomerləşmə və s. sahələrdə geniş aktuallığa malik problemlər dairəsini əhatə edir. Onun yüksək dispersli bərk hissəciklərin birbaşa axın və yarımaxın sistemlərində qaz fazası ilə qarşılıqlı təsir prinsipləri, ekoloji cəhətdən əlverişli yanacaq növlərinin alınma texnologiyasının işlənib hazırlanması və əsas nəzəri-praktiki təkliflərin yaradılması üzrə xüsusi xidmətləri vardır.
O, mikrosferik katalizatorların, qaynar lay və lift reaktorlar sistemində kimyəvi proseslərin effektivliyini nəzəri və praktik cəhətdən tədqiq etmiş, axıcılıq indeksindən asılı olaraq substratın konversiyasını və prosesin selektivliyini hesablamağa imkan verən tənlik icad etmişdir. O, hidrogen energetikası sahəsində geniş tədqiqatları olan dünya şöhrətli alimdir. Akademik M.Rüstəmovun katalitik krekinq sahəsində elmi nailiyyətləri sənayedə yüksək effektivliyi olan Q43–107 katalitik krekinq kompleksində uğurla tətbiq olunmuşdur. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Sərəncamına əsasən bu qurğu 1993-cü ildə sənayedə işə salınmış və qurğunun açılışında dahi şəxsiyyət özü iştirak etmişdir. Geniş iqtisadi səmərəli bu proses həm də bir sıra xarici ölkələrdə tətbiq olunur.
Akademik M.Rüstəmovun elmi tədqiqatlarının nəticələri 900-ə yaxın elmi və publisistik əsərlərdə, o cümlədən 190 müəlliflik şəhadətnaməsi və patentdə öz əksini tapmış, əsərlərinin çox hissəsi xaricdə çap olunmuşdur. O, 17 elmlər doktoru, 51 fəlsəfə doktoru hazırlamışdır. Onun həm ölkəmizin, həm də xarici kadrların hazırlanmasında, onlara qayğı və dəstək olunmasında misilsiz xidmətləri vardır.
Akademik M.Rüstəmov bir çox beynəlxalq və respublikada fəaliyyət göstərən Elmi şuraların və assosiasiyaların, o cümlədən ”Neft emalı və neft kimyası”, “Neft Emalı üzrə Elmi-Texniki şuranın”, Rusiya EA-nın “Neft kimyası” Elmi-Texniki şuranın, SSRİ EA-nın “Günəş enerjisinin yeni istifadə yollarının axtarışı” şurasının, hidrogen energetikası üzrə Beynəlxalq Assosiasiyanın, SSRİ EA-nın yanında Hidrogen energetikası bürosunun, SSRİ EA-nın “Neft Kimyası” və “Kataliz” problemləri üzrə koordinasiya şuralarının, SSRİ Nazirlər Şurasının Elm və Texnika Komitəsi nəzdində “Kataliz və onun sənayedə tətbiqi” şurasının, AMEA-nın Hidrogen energetikası üzrə şuranın sədr və ya üzvü, sosialist ölkələrinin EA çoxsahəli əməkdaşlıq proqramı daxilində “Neft kimyası” probleminin “Katalitik krekinq və destruktiv izomerləşmə” mövzusunun rəhbəri və koordinatoru, sədri olmuşdur. O, həmçinin bir sıra elmi, elmi publisistik qəzet və jurnalların redaksiya heyətinin sədri və üzvü olmuşdur. O, beynəlxalq konfranslarda, simpoziumlarda, tədbirlərdə Azərbaycan elmini layiqincə təmsil etmişdir.
Akademik M.Rüstəmov Azərbaycan elm və təhsilinin inkişafında xidmətlərinə görə iki dəfə “Akademik Y.H.Məmmədəliyev” adına medal, Azərbaycanın “Əməkdar elm xadimi”, “Kiçikdispersli alüminium-silikat katalizatorunun iştirakı ilə yüksək keyfiyyətli birbaşa axın reaktorlarında neft xammalının ikipilləli katalitik krekinq proseslərinin tədqiqi, işlənib hazırlanması və sənayedə tətbiqi” əsəri üçün Azərbaycan Dövlət Mükafatı laureatı, Azərbaycan Respublikasının “Şöhrət” ordeni, Katalitik krekinq prosesi üçün mütərəqqi sənaye sistemlərinin yaradılması istiqamətində əldə etdiyi nailiyyətlərinə görə AMEA-nın “Akademik Y.H.Məmmədəliyev” adına mükafatı, “Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəxri diplomu”, İslam Ölkələri İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının Sammitində “Elm və texnologiya” mükafatı və Zirvə Toplantısında (İstanbul şəhəri) elm və texnologiya sahəsində “Qızıl medal”, 7-ci Eco-Summit qalibi, “Akademik H.A.Plate” adına medal ilə təltif olunmuşdur. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülmüşdür.
Akademik Musa Rüstəmov 2022-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.