GÖRKƏMLİ ALİMLƏR

Azər­bay­can­da funk­sio­nal ana­liz mək­tə­bi­nin ya­ra­dı­cı­sı

Strateji Elmi Tədqiqatlar Mərkəzi “Görkəmli alimlər” rubrikası çərçivəsində xalqımızın yetişdirdiyi alimlərimizin həyatı, elmi və təşkilati fəaliyyətini ictimaiyyətə təqdim edir.

Xə­li­lov Za­hid İs­ma­yıl oğ­lu

Xə­li­lov Za­hid İs­ma­yıl oğ­lu 1911-ci il fev­ra­lın 14-də Tif­lis şə­hə­rin­də ana­dan ol­muş­dur. 1932-ci il­də Azər­bay­can Döv­lət Pe­da­qo­ji İns­ti­tu­tu­nu bi­tir­miş­dir.

O, 1940-cı il­də Tbi­li­si­də “Kleb mə­sə­lə­si və onun ümu­mi­ləş­mə­si” möv­zu­sun­da na­mi­zəd­lik, 1946-cı il­də “Sər­həd mə­sə­lə­lə­ri­nin pa­ra­metr­dən ası­lı­lı­ğı­nın təd­qi­qi” möv­zu­sun­da dok­tor­luq dis­ser­ta­si­ya­la­rını mü­da­fiə et­miş, pro­­­fes­­sor el­­mi adı­nı­ al­­mış, 1955-ci il­­də Azərbaycan SSR EA-nın hə­­qi­­qi üz­­vü se­­çil­­miş­­dir.

1942-ci il­də SSRİ EA-nın Azər­bay­can fi­lia­lı­nın fi­zi­ka sek­to­run­da el­mi fəa­liy­­yə­tə baş­­la­mış, ri­ya­ziy­yat və nə­zə­ri fi­zi­ka sek­si­ya­sı­nı, da­ha son­ra ri­ya­ziy­yat böl­mə­si­ni ya­rat­mış­dır. Azərbaycan SSR EA-nın vit­se-pre­zi­den­ti (1957-1959), Fi­zi­­ka-Ri­ya­ziy­yat və Tex­ni­ka Elm­lə­ri Böl­mə­si­nin aka­de­mik-ka­ti­bi (1959-1962), Azərbaycan SSR EA-nın pre­zi­den­ti (1962-1967), Ri­ya­ziy­yat və Me­xa­ni­ka İns­ti­­tu­­tu­nun di­rek­to­ru (1967-1974) ol­muş­dur.

Z.Xə­li­lov Azər­bay­can­da funk­sio­nal ana­liz mək­tə­bi­nin ya­ra­dı­cı­sı­dır. Komp­­leks də­yi­şən­li funk­si­ya­lar və sin­qul­yar in­teq­ral tən­lik­lər va­si­tə­si­lə po­­li­har­mo­­nik tən­lik­lər sis­te­mi üçün sər­həd mə­sə­lə­si­ni həll et­miş və alın­mış nə­ti­cə­lə­ri söy­kən­miş elas­tik löv­hə­nin əyil­mə­si­nin öy­rə­nil­mə­si­nə tət­biq et­­miş­­dir. Nor­mal­­laş­dı­rıl­mış hal­qa­lar­da və Ba­nax fə­za­sın­da klas­sik sin­qul­yar in­teq­ral tən­lik­lər nə­zə­riy­yə­si­ni ümu­mi­ləş­di­rən ta­mam kə­sil­məz ope­ra­tor­lu xət­ti tən­lik­lər nə­zə­­riy­­yə­si­ni ya­rat­mış və in­ki­şaf et­dir­miş­dir. İlk də­fə ola­raq qiy­mət­lə­ri Ba­nax fə­za­sın­dan olan funk­si­ya­lar sin­fin­də di­fe­ren­si­al tən­lik­lə­ri təd­qiq et­miş­dir. Qaz və nef­tin filt­ra­si­ya­sı nə­zə­riy­yə­si­nin ümu­mi mə­sə­lə­si­ni həll et­miş, al­dı­ğı nə­ti­­cə­lər res­pub­li­ka­da bu sa­hə­də bir sı­ra tət­bi­qi mə­sə­lə­lə­rin həll edil­mə­si­nə zə­min ya­rat­mış­dır. İlk də­fə nor­mal­laş­dı­rıl­mış hal­qa­lar­da abst­rakt sin­qul­yar ope­ra­tor­­lar nə­zə­riy­yə­si­ni ya­rat­mış və in­ki­şaf et­dir­miş­dir.

Funk­sio­nal ana­li­zin üsul­la­rı­nı dif­fe­ren­si­al və in­teq­ral tən­lik­lər nə­zə­riy­­yə­­si­nin sər­həd mə­sə­lə­lə­ri­nin və op­ti­mal ida­rə­et­mə mə­sə­lə­lə­ri­nin həl­li­nə mü­­vəf­fə­qiy­yət­lə tət­biq et­miş, xət­ti ya­rım­har­mo­nik tən­lik­lər sis­te­min­də ümu­­mi sər­­həd mə­sə­lə­lə­ri­ni təd­qiq edə­rək, re­qul­yar hə­qi­qi həl­lər üçün ümu­mi komp­leks gös­tə­ri­ş al­mış­dır. Ba­nax fə­za­sın­da qey­ri-məh­dud ope­ra­tor­lu kva­­zi­xət­ti tən­lik­lə­rin həl­li­nin da­ya­nıq­­lı­lığı mə­sə­lə­si­ni həll et­miş­dir. Də­yi­şən­lə­ri­nə ay­rıl­ma­yan hi­per­bo­lik və pa­ra­bo­lik tən­lik­lər­də qa­rı­şıq mə­sə­lə­nin həl­li üçün ax­ta­rı­lan həl­lin ope­ra­to­run baş his­sə­si­nin məx­su­si funk­si­ya­la­rı­na gö­rə ay­rı­­lı­şın­dan is­ti­fa­də edə­rək ye­ni üsul tək­lif et­miş­dir.

SSRİ-də funk­sio­nal ana­liz üz­rə ilk mo­noq­ra­fi­ya­nın – “Funk­sio­nal ana­­li­zin əsas­la­rı” (1949, rus di­lin­də) – mü­əl­li­fi­ olmuşdur. 100-dən çox el­mi işin və 4 mo­­noq­ra­fi­­ya­nın mü­əl­li­fi­dir. 30-dan çox fəl­sə­fə dok­to­ru və elm­lər dok­to­ru ha­zır­­la­­mış­­dır.

So­vet Ri­ya­ziy­yat və Me­xa­ni­ka Ko­mi­tə­si­nin üz­vü, Azər­bay­can Ri­ya­­ziy­yat Cə­miy­yə­ti­nin pre­zi­den­ti ol­muş­dur.

1960-cı il­də “Əmək­dar elm xa­di­mi” fəx­ri adı­na la­yiq gö­rül­müş­dür. 1964-cü il­də “Qır­mı­zı əmək bay­ra­ğı” və “Şə­rəf ni­şanı” or­den­lə­ri ilə təl­tif edil­­miş­dir.

Aka­de­mik Za­hid Xə­li­lov 1974-cü il­də Bakı şəhərində və­fat et­miş­dir.