GÖRKƏMLİ ALİMLƏR

Görkəmli coğrafiyaçı və torpaqşünas alim

Strateji Elmi Tədqiqatlar Mərkəzi “Görkəmli alimlər” rubrikası çərçivəsində xalqımızın yetişdirdiyi alimlərimizin həyatı, elmi və təşkilati fəaliyyətini ictimaiyyətə təqdim edir.

Əli­yev Hə­sən Əlir­za oğ­lu 15 de­kabr 1907-ci il­də Zəngəzur qəzasının Comərdli kəndində ana­dan ol­muş­, Naxçıvan şəhərində Kənd Təsərrüfatı Texnikumunda təhsil almışdır (1924-1930). O, Azər­bay­can Kənd Tə­sər­rü­fa­tı İns­ti­tu­­tu­nu bi­tir­miş­ (1930-1932), eyni zamanda Gəncə şəhərində müəllim iş­lə­miş, Azər­bay­can El­mi-Təd­qi­qat Pam­bıq­çı­lıq İns­ti­tu­tu­nun as­pi­ran­tu­ra­sın­da oxu­muş (1932-1934), Şir­­van Zo­­na-Təc­­­rü­­­­bə stan­­si­­ya­­sı­­nın di­­rek­­to­­ru (1934-1935), SSRİ Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı Azər­bay­can fi­lia­lı­nın Tor­paq­şü­nas­lıq böl­mə­sin­də el­mi iş­çi və el­mi ka­tib (1935-1941) və­zi­fə­lə­rin­də ça­lış­mış­dır. 1941-1943-cü illərdə cəbhədə zabit kimi xidmət etmiş, ağır yaralanmışdır.

H.Əliyev 1944-cü il­də “Bö­yük Qaf­qa­zın cə­nub-şərq ya­mac­la­rın­da çay­la­rın aşa­ğı axın­la­rı­nın tor­paq­la­rı” möv­zu­sun­da kənd tə­sər­rü­fa­tı elm­lə­ri üz­rə na­mi­zəd­lik, 1965-ci il­də “Bö­yük Qaf­qa­zın tor­paq­la­rı və on­lar­dan sə­mə­rə­li is­ti­fa­də yol­la­rı (Azər­bay­can SSR da­xi­lin­də)” mövzusunda kənd təsər­rüfatı elmləri üzrə doktorluq dissertasiyalarını müdafiə etmişdir. 1952-ci il­də AEA-nın hə­qi­qi üz­vü se­çil­miş­dir.

Alim SSRİ Elmlər Akademiyası Azərbaycan filialının Coğrafiya böl­mə­si­nin (1943-1944) rəh­bə­ri, Tor­paq­şü­nas­lıq İns­ti­tu­tun­da el­mi iş­lər üz­rə di­rek­tor müa­vi­ni (1944-1949), Azər­bay­can Döv­lət Pe­da­qo­ji İns­ti­tu­tu­nun baş mü­əl­li­mi (1945-1949), Bo­ta­ni­ka İns­ti­tu­tu­nun di­rek­to­ru (1949-1952), Azər­bay­can SSR kənd tə­sər­rü­fa­tı na­zi­ri­nin bi­rin­ci müa­vi­ni və Azərbaycan KP MK-nın katibi (1952), AEA-nın akademik-katibi (1952-1957) vəzifə­lərində çalış­mışdır.

H.Əliyev 1957-ci ildə Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutunda Meşə tor­paq­la­rı la­bo­ra­to­ri­ya­sı (son­ra­lar şö­bə) təş­kil et­miş və 35 ilə qə­dər bu şö­bə­nin rəh­bə­ri ol­muş­dur. 1968-ci il­də şö­bə Coğ­ra­fi­ya İns­ti­tu­tu­na kö­çü­rül­müş­dür. H.Əli­­ye­v AEA-nın Coğ­­ra­­fi­­ya İns­­ti­­tu­­tu­­nun di­­rek­­to­­ru (1968-1987) iş­lə­miş, 1987-ci il­­dən öm­­rü­­nün so­­nu­­na ki­­mi ins­ti­tut di­­rek­­to­­ru­nun məs­­lə­­hət­­çi­­si ol­­muş­­dur.

H.Əli­ye­vin elmi fəaliyyəti, əsasən, me­şə tor­paq­la­rı­nın coğ­ra­fi­ya­sı, res­­pub­li­ka tor­­paq xə­ri­tə­lə­ri­nin ha­zır­lan­ma­sı, eko­lo­ji prob­lem­lə­rin həl­li, qu­ru me­lio­ra­si­­ya­­nın in­ki­şa­fı və Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın bio­lo­ji, eko­lo­ji prob­­lem­lə­ri­nin bey­­nəl­xalq aləm­də təb­liği məsələlərinə həsr olunmuşdur. Alim me­şə­çi­lik el­mi­nin in­ki­şa­fı­na ge­­niş yer ver­miş, ölkədə 40 min hek­tar­dan ar­tıq me­şə al­tın­dan çıx­mış tor­­paq­lar­dan da­ha sə­mə­rə­li is­ti­fa­də yol­la­rı­nı mü­əy­yən­ləş­dir­miş­dir. İlk də­fə dağ ya­mac­la­rın­da az is­ti­fa­də­li tor­paq­lar­da qu­ru fi­to­me­lio­ra­si­ya iş­lə­ri­­nin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si­nin el­mi təş­ki­li­ni uzun il­lər araş­dır­mış, öm­rü­nün so­nu­­na qə­dər hə­min təd­qi­qat­la­rı da­vam et­dir­miş­dir.

H.Əli­yev 6 mo­noq­ra­fi­ya, 13 ki­tab, 300-dən çox el­mi, 189 el­mi-küt­lə­vi mə­­qa­­­lə­nin mü­əl­li­fi, 50-dən çox xə­ri­tə­nin həm­mü­əl­li­fi və re­dak­to­ru ol­muş­dur. Onun elmi məsləhətçiliyi və rəh­bər­li­yi ilə 5 elm­lər dok­to­ru, 20-dən ar­tıq fəlsəfə doktoru hazırlanmışdır.

Alim “Azər­bay­can tə­biə­ti” jur­na­lı­nın təsisçisi və baş re­dak­­to­ru, coğ­ra­fi­ya üz­rə bir sı­ra prob­lem­ şu­ra­la­rının üz­vü, Azər­­bay­can Coğ­ra­fi­ya Cə­miy­yə­ti­nin (1975-1990), Tə­biə­ti Mü­ha­fi­zə Cə­miy­yə­ti­nin pre­zi­­den­ti, Azər­­bay­can So­vet En­sik­lo­pe­di­ya­sı Baş re­dak­si­ya he­yə­ti­nin üz­vü ol­muş­dur. 1955-ci ildən AEA-nın Təbiəti Mühafizə üzrə Komissiyasının, 1946-1962-ci illərdə Ümumittifaq Torpaqşünaslar Cəmiyyəti Azərbaycan flialının sədri olmuş, 10-cu və 11-ci çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinə deputat seçilmişdir.

H.Əli­yev “Qırmızı ulduz” (1945), “Şə­rəf ni­şa­nı” (1950), “Qır­mı­zı əmək bay­ra­ğı” (1952), “Le­nin” (1977), 1-ci dərəcəli “Vətən müharibəsi” (1985) və s. or­denləri, “Qafqazın müdafiəsinə görə” (1944), “Almaniya üzərində qələbəyə görə” (1946) və s. medalları, SSRİ EA-nın “Va­vi­lov” adı­na qı­zıl me­dalı (1972) ilə təltif edilmişdir. O, “Əmək­dar elm xa­di­mi” (1974) fəxri adına la­yiq gö­rül­müş, Azərbaycan SSR Döv­­lət Mü­ka­fa­tı­ laureatı (1978) olmuşdur.

Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyinin Coğrafiya İns­titutu və Azərbaycan Respublikasının Zəngəzur Milli Parkı akademik Həsən Əliyevin adını daşıyır.

Aka­de­mik Hə­sən Əli­yev 1993-cü il­də Ba­kı­ şəhərində və­fat et­mişdir.