✕
Strateji Elmi Tədqiqatlar Mərkəzi “Görkəmli alimlər” rubrikası çərçivəsində xalqımızın yetişdirdiyi alimlərimizin həyatı, elmi və təşkilati fəaliyyətini ictimaiyyətə təqdim edir.
Ziya Musa oğlu Bünyadov 21 dekabr 1923-cü ildə Astara şəhərində, Oktyabr inqilabından xeyli əvvəl ataman Lyaxovun kazak diviziyasının alaylarından birində xidmət etmiş hərbi tərcüməçi ailəsində anadan olub. Atası Bibi-Heybət alim-şeyxləri nəslindən olub. O, atasının sayəsində hələ uşaqlıqdan ərəb dilini öyrənib və Quranı oxumağa başlayıb. Anası Lənkəranda doğulmuş Azərbaycandakı köhnə rus köçmənlərindən olan Raisa Mixaylovna Qusakova idi və Azərbaycan dilində sərbəst danışırdı. Ona görə də ailədəki 6 uşaq həm Azərbaycan, həm də rus dillərini eyni səviyyədə mükəmməl bilirdi.
Xidməti işi ilə əlaqədar olaraq atası Göyçaya göndərildiyinə görə, Bünyadov orta məktəb illərini Göyçayda keçirmişdi. 1939-cu ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra, o, təyyarəçilik məktəbinə daxil olmaq məqsədilə Bakıya gəlir. Amma tibbi komissiyadan keçmədiyi üçün sənədlərdə yaşını 2 dəfə artırıb Orconikidze adına Hərbi Piyadalar Məktəbinə daxil olur. 1941-ci ilin mayında həmin məktəbi leytenant rütbəsində əla qiymətlərlə bitirir. Bundan sonra onu Bessarabiyaya hərbi xidmətə göndərirlər.
İkinci dünya müharibəsi başladıqdan cəmi bir saat sonra həyatında o, ilk döyüşə girir. İki dəfə yaralanır, ağır kontuziya alır, ancaq yenidən cəbhəyə qayıdır. Ziya Bünyadov İkinci dünya müharibəsində cəbhədə Berlinədək vuruşaraq şərəfli döyüş yolu keçir.
Z.Bünyadov Şimali Qafqazda gedən döyüşlərin iştirakçısı olmuş, Saratovdan olan yarısına qədər volqa matroslarından təşkil olunmuş 120 nəfərlik bölüyə başçılıq edir. Komandirlə mübahisəsi zamanı haqlı olduğunu sübut etməyə çalışarkən onunla söyüşdüyünə görə, Ziya Bünyadov “cərimə rotası”na göndərilir və bir il orada qalır.
1945-ci il fevralın 27-də Z.Bünyadova Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı verilir. Cəbhədəki qəhrəmanlıqlarına görə o, Lenin, Qırmız Ulduz, Aleksandr Nevski ordenləri və s. orden və medallarla təltif edilib.
Ordudan tərxis olduqdan sonra 1946-cı ildə Moskva Şərqşünaslıq İnstitutuna, 1950-ci ildə isə həmin institutun aspiranturasına daxil olmuşdur. Tələbəlik illərində görkəmli Sovet ərəbşünası prof. Y.A.Belyayev onun müəllimi olmuşdur. 1954-cü ildə Z.Bünyadov ilk tədqiqat işi olan “Afrikada İtaliya imperializmi” mövzusunda namizədlik, 1964-cü ildə “Azərbaycan VII-IX əsrlərdə” mövzusunda doktorluq dissertasiyalarını müdafiə etmiş, 1965-ci ildə professor elmi adını almış, 1967-ci ildə AEA-nın müxbir üzvü, 1976-cı ildə həqiqi üzvü seçilmişdir.
1954-cü ildə Ziya Bünyadov elmi fəaliyyətinə böyük elmi işçi kimi Tarix İnstitutunda başlamış, 1958-1959-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinin müəllimi olmuş, 1964-1981-ci illərdə Yaxın və Orta Şərq Xalqları İnstitutunun Orta əsrlər tarixi şöbəsinə rəhbərlik etmiş, 1981-1988-ci illərdə Z.Bünyadov AEA-nın Şərqşünaslıq İnstitutunun Şərqin orta əsrlər tarixi şöbəsinin müdiri vəzifəsində, 1988-1990-cı illərdə AEA-nın Şərqşünaslıq İnstitutunun direktoru vəzifəsində işləmişdir. O, 1990-cı ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti seçilmiş, 1992-ci ilin oktyabr ayından isə yenidən Şərqşünaslıq İnstitutuna rəhbərlik etmişdir.
Z.Bünyadov orta əsrlər tarixi və mənbəşünaslıq üzrə elmi məktəbin banisidir. Onun 1965-ci ildə çap olunan “Azərbaycan VII-IX əsrlərdə” kitabı Z.Bünyadova Azərbaycanın orta əsrlər tarixi üzrə ciddi tədqiqatçı və mütəxəssis şöhrəti qazandırmışdır.
Z.Bünyadov 1978-ci ildə “Azərbaycan Atabəylər dövləti (1136-1225-ci illər)” adlı monoqrafiyasını nəşr etdirmişdir. Əsər 1980-ci ildə elm və texnika sahəsində Azərbaycan Dövlət Mükafatına layiq görülmüşdür.
Bolşevizm terroru və siyasi repressiyaların qurbanları ilə bağlı bir neçə sanballı tədqiqat əsərini ortaya qoyub. O, bolşevizm terroru nəticəsində 20-30-cu illərdə Azərbaycanda aparılmış repressiyalar haqqında həqiqətləri aşkara çıxarıb, 1937-ci ilin qurbanlarını xalqa tanıdıb.
Akademik Ziya Bünyadovun araşdırmalarından biri də orta əsrlərin mütəfəkkir şairi İmadəddin Nəsiminin ölümü ilə bağlıdır. Akademik Nəsiminin edam olunmağı və dərisinin diri-diri soyulmağı barədə məlumatları təkzib edərək deyib: “Nəsiminin diri-diri dərisinin soyulması sonralar xalq tərəfindən yaranmış bir əfsanədir və geniş kütlənin ona olan hüsn-rəğbətinin rəmzidir. Bu əfsanəyə isbat edilmiş bir elmi məlumat kimi və ya tarixi bir fakt kimi baxmaq yanlışdır”.
1982-ci ildə Azərbaycan SSR “Əməkdar elm xadimi” fəxri adını almışdır. Elə həmin ildə türk xalqları tarixinin öyrənilməsində böyük xidmətlərinə görə Türk Tarix Qurumunun müxbir üzvü seçilmişdir.
1990-cı illərdə Z.Bünyadov Bakının Azadlıq meydanında nitq söyləyən, Ermənistanın Azərbaycana hərəkətlərinə qarşı çıxan və ermənilərin iddialarına etiraz edən, bu sahədə ən çox söz söyləyən insanlardan biri olub. Ziya Bünyadov öz çıxışlarında dəfələrlə erməni tarixçilərin iddialarına cavab verib.
1990-cı ildə “Qurani-Kərim”in tərcüməsinə görə “H.Z.Tağıyev” adına mükafata, 1993-cü ildə A.A.Bakıxanovun “Gülüstani-İrəm” əsərinin elmi və şərhli nəşrinə görə “A.A.Bakıxanov” adına mükafata layiq görülmüşdür.
O, Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Azərbaycanda hakimiyyətə qayıdışı üçün müraciətə imza atmış 91 nəfər ziyalıdan biri idi. Heydər Əliyev Ziya Bünyadovun fəaliyyətini yüksək qiymətləndirirdi: “Ziya Bünyadovun xidmətləri çoxdur və onun ən böyük xidmətlərindən biri də ondan ibarətdir ki, 80-ci illərin axırlarında – 90-cı illərin əvvəllərində o, böyük alim kimi, tədqiqatçı kimi Azərbaycanın açılmamış arxivlərinə bir daha getdi, o arxivlərdən Azərbaycan tarixinin XX əsrə aid səhifələrini açdı, tədqiq etdi, öz kitablarında, dövri mətbuatda yazılar verdi və beləliklə də, əgər əvvəllər Azərbaycan tarixinin orta əsrlərə aid çox mühüm dövrlərini elmi əsərlərində işıqlandırdısa, açdısa, göstərdisə, son illərdə özünü buna həsr etdi. O cümlədən ilk Azərbaycan Demokratik Respublikasının yaranması ərəfəsində gedən prosesləri də, o dövrü də doğru-düzgün tədqiq edənlərdən biri Ziya Bünyadovdur”.
Ziya Bünyadov Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranmasında da iştirak edib. Həmin zaman bir dəstə ziyalı ilə birlikdə dəfələrlə Naxçıvana gedərək Ulu Öndər Heydər Əliyevlə görüşüb. 1992-ci ildə Naxçıvanda Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransı keçiriləndə Ziya Bünyadov yeni yaranan partiyanın sədr müavini seçilib. 12 noyabr 1995-ci ildə Milli Məclisin deputatı seçilmişdir.
Z.Bünyadov 30 namizədlik dissertasiyasının rəhbəri və məsləhətçisi, 12 doktorluq dissertasiyasının opponenti olmuşdur.
1997-ci il fevral ayının 21-də yaşadığı binanın qarşısında cinayətkar qrup tərəfindən vəhşicəsinə qətlə yetirilmişdir.
Ulu Öndər Heydər Əliyev Ziya Bünyadovla vidalaşma mərasimində demişdir: “Ziya Bünyadov bir alim kimi heç nədən qorxmayaraq, heç kəsdən çəkinməyərək öz elmi fikirlərini söyləyirdi. O vaxtkı siyasi mühit, siyasi konyuktura bunu qəbul etmirdi. Ziya Bünyadov, hətta buna görə günahlandırılırdı, onu hətta cəzalandırmaq istəyirdilər…Bu qədər dahi, bu qədər ali, bu qədər böyük həyat yolu keçmiş şəxsiyyətə atılan güllə, onun qətlə yetirilməsi bütün Azərbaycan xalqına edilən təcavüzdür, Azərbaycan xalqına atılan güllədir. Çünki Ziya Bünyadov Azərbaycan xalqını ən gözəl təmsil edən şəxsiyyətlərdən biri və o şəxsiyyətlərin içində seçiləni idi”.