GÖRKƏMLİ ALİMLƏR

Fundamental səciyyəli elmi tədqiqatların müəllifi

Strateji Elmi Tədqiqatlar Mərkəzi “Görkəmli alimlər” rubrikası çərçivəsində xalqımızın yetişdirdiyi alimlərimizin həyatı, elmi və təşkilati fəaliyyətini ictimaiyyətə təqdim edir.

Şah­tax­tıns­ki Toğ­rul Ne­mət oğ­lu

Şah­tax­tıns­ki Toğ­rul Ne­mət oğ­lu  22 okt­yabr 1925-ci il­də Ba­kı şə­hə­­rin­də ana­dan ol­muş­dur. Azər­bay­can Sə­na­ye İns­ti­tu­tu­­nun Kim­­ya-tex­no­lo­gi­ya fa­kül­­tə­si­ni bi­tir­miş­dir (1949). Atası Nemət Şaxtaxtinski keçən əsrin əvvəllərində Ali texniki məktəbi bitrdikdən sonra uzun illər Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində kafedra müdiri, anası biologiya elmləri doktoru, professor, əməkdar elm xadimi Zəhra Şaxtaxtinskaya isə Azərbaycan Tibb Universitetində və Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində kafedra müdiri işləyib.

O, 1959-cu il­də “Komp­leks kim­yə­vi pro­ses­lə­rin iş­lə­nib ha­zır­lan­ma­sı­nın nə­zə­ri əsas­la­rı” möv­zu­sun­da na­mi­zəd­lik, 1968-ci il­də “Ali­fa­tik kar­bo­hid­ro­­gen­­lə­rin və on­la­rın tex­ni­ki qa­tı­şıq­la­rı­nın ka­ta­li­za­to­run “qay­nar” la­yın­da ok­sid­ləş­di­ril­­mə­si və ok­sid­ləş­di­ri­ci am­mo­­no­li­zi“ möv­zu­sun­da dok­tor­luq dis­ser­ta­si­ya­la­rını mü­da­fiə et­miş və pro­­fes­­sor el­­mi adı­­nı al­­mış­­­dır. 1972-ci il­­də AEA-nın müx­­bir üz­­vü, 1976-cı il­­də hə­­qi­­qi üz­­vü se­­çil­­miş­­dir.

1961-1962-ci il­lər­də AEA-nın Neft-Kim­ya Pro­ses­lə­ri İns­ti­tu­tun­­da el­mi iş­lər üz­rə di­rek­tor müa­vi­ni, 1962-1967-ci il­lər­də la­bo­ra­­to­ri­ya mü­di­ri ol­maq­la ya­na­şı, 1962-1975-ci il­lər­də Mo­no­­mer­lər şö­bə­si­nə də rəh­bər­lik et­­miş, 1971-1973-cü il­lər­də Nax­çı­van El­mi Mər­kə­zi­nin rəh­bə­ri, 1975-2002-ci il­­lər­­də AEA-nın Kim­ya Tex­no­­lo­gi­ya­sı­nın Nə­zə­ri Prob­lem­lə­ri İns­ti­tu­­tu­nun, 2002-2010-cu il­lər­də Kim­ya Prob­lem­lə­ri İns­­ti­tu­tu­nun di­rek­to­ru, 1973-1981, 1990-2001-ci il­lər­də AEA-nın Kim­ya Elm­lə­ri Böl­mə­si­nin aka­de­mik-ka­ti­bi və 2001-2007-ci il­lər­də AMEA-nın aka­de­mik-ka­ti­bi ol­muş­dur.

T.Şah­tax­tıns­ki­nin el­mi fəa­liy­yə­ti kim­yə­vi re­ak­si­ya­la­rın ki­ne­ti­ka və me­xa­niz­­mi­nin təd­qi­qi, üz­vi və neft kim­ya sin­te­zi pro­ses­lə­rin­də kar­bo­hid­ro­gen­lə­rin ka­ta­li­tik çev­ril­mə­lə­ri­nin öy­rə­nil­mə­si, kim­ya pro­ses­lə­ri­nin mo­del­ləş­di­ril­mə­si və op­ti­mal­laş­­dı­rıl­­ma­sı, kim­ya tex­no­lo­gi­ya­sı­nın nə­zə­ri əsas­la­rı­nın iş­lə­nil­mə­si ilə əla­qə­li ge­niş prob­­lem­­lə­ri əha­tə edir. 

T.Şah­tax­tıns­ki ka­ta­li­za­to­run qay­na­yan tə­bə­qə­sin­də ali­fa­tik kar­bo­hid­ro­gen­lər və on­la­rın qa­rı­şıq­la­rı­nın ok­sid­ləş­mə və ok­sid­ləş­di­ri­ci am­mo­no­li­zi sa­hə­sin­də­ki iş­lə­ri­lə el­mi ic­ti­ma­iy­yə­tə yax­şı ta­nış­dır.

Onun rəh­bər­li­yi al­tın­da xlor­kar­bo­hid­ro­gen­lə­rin he­te­ro­­gen-ka­ta­li­tik ok­sid­ləş­mə­si­nin el­mi əsas­la­rı iş­lə­nil­miş, ok­sid ka­ta­li­tik sis­tem­lər­də C1-C4 xlor­kar­bo­hid­ro­gen­lə­rin bir­ba­şa he­te­ro­gen-ka­ta­li­tik ok­sid­ləş­mə­si, müx­tə­lif pro­mo­tor­lar­la müx­tə­lif da­şı­yı­cı­lar­da  yük­sək  ak­tiv­li­yə və  se­çi­ci­li­yə ma­lik olan bir sı­ra ok­sid ka­ta­li­tik sis­tem­lə­rin sin­te­zi və se­çil­mə­si sa­hə­lə­rin­də təd­qi­qat­lar apa­rıl­­mış­dır.

T.Şah­tax­tıns­ki və əmək­daş­la­rı tə­rə­fin­dən ka­ta­li­za­to­run də­yi­şən ak­tiv­li­yi şə­rai­tin­də ge­dən he­te­ro­gen-ka­ta­li­tik pro­ses­lə­rin təc­rü­bi və nə­zə­ri təd­qi­qi me­to­di­ka­sı, həm­çi­nin,  psev­do sı­xıl­mış tə­bə­qə­də sir­kul­ya­si­ya edən ka­ta­li­za­to­run qey­ri-sta­sio­nar ak­tiv­li­yi nə­zə­rə alın­maq­la bir sı­ra sə­na­ye pro­ses­lə­ri­nin mo­del­ləş­di­ril­mə­si və in­ten­siv­ləş­di­ril­mə­si prin­sip­lə­ri iş­lə­nib ha­zır­lan­mış­dır.

T.Şah­tax­tins­ki və əmək­daş­la­rı tə­rə­fin­dən el­mi av­to­mat­laş­dı­rıl­mış eks­pe­ri­men­tin təş­ki­li üz­rə ye­ni el­mi is­ti­qa­mət, on­la­rın ke­çi­ril­mə va­si­tə­lə­ri, kim­yə­vi və kim­ya tex­no­lo­ji təd­qi­qat­lar­da Elekt­ron He­sab­la­yı­cı Ma­şın ilə təd­qi­qat­çı ara­sın­da mü­na­si­bə­tin dia­loq re­ji­min­dən is­ti­fa­də et­mək­lə in­for­ma­si­ya­la­rın təd­qi­qi for­ma­laş­dı­rıl­mış, əsas­lan­dı­rıl­mış və hə­ya­ta ke­çi­ril­miş­dir.

1976-cı il­də T.Şah­tax­tıns­ki KTNPİ-nin nəz­din­də “Kim­ya tex­no­lo­gi­ya­sı­nın pro­ses və apa­rat­la­rı” və “Kim­yə­vi ki­ne­ti­ka və ka­ta­liz” ix­ti­sas­la­rı üz­rə na­mi­zəd­lik də­­rə­­cə­si ve­rən xü­su­si­ləş­di­ril­miş mü­da­fiə şu­ra­sı­nın, 1984-cü il­dən hə­min ix­ti­sas­lar üz­rə, 1995-2010-cu il­lər­də üç ix­ti­sas üz­rə – “Kim­ya tex­no­lo­gi­ya­sı­nın pro­ses və apa­rat­la­rı”, “Kim­yə­vi ki­ne­ti­ka və ka­ta­liz” və “Yük­sək­mo­le­kul­lu bir­ləş­mə­lə­rin kim­­ya­­sı” – elm­lər dok­to­ru alim­lik də­rə­cə­si ve­rən İx­ti­sas­laş­dı­rıl­mış şu­ra­nın səd­ri ol­muş­dur.

İlk mo­noq­ra­fi­ya­nı gənc ikən 1959-cu il­də gör­kəm­li aka­de­mik­lər­lə – A.V.Top­çi­yev və M.F.Na­ğı­yev­lə bir­lik­də nəşr et­dir­miş­dir. “Müa­sir sin­te­tik ma­te­ri­al­la­rın is­teh­sa­lın­da nef­tin əhə­miy­yə­ti” ad­la­nan bu ki­tab SSRİ Elmlər Akademiyasının nəş­riy­ya­tın­da bu­ra­xıl­mış­dır, son­ra­lar ki­tab Azər­bay­can di­li­nə də  tər­cü­mə olun­muş­dur.

T.Şah­tax­tıns­ki­nin dün­ya­nın ən iri  el­mi nəş­riy­yat­la­rın­dan bi­ri olan “Per­qa­mon Press” tə­rə­fin­dən  1962-ci il­də bu­ra­xıl­mış ki­ta­bı “Neft­dən sin­te­tik ma­te­ri­al­lar” ad­la­nır. Bu ki­tab Lon­don­da in­gi­lis di­lin­də çap­dan çıx­mış­dır. 1980-ci il­də onun in­gi­lis di­lin­də “C4 kar­bo­hid­ro­gen­lə­ri və on­la­rın sə­na­ye tö­rə­mə­lə­ri” ad­lı da­ha bir ki­ta­bı çap­dan çı­xır. Ki­tab Lon­don­da “Ernst  Ben LTD” nəş­riy­ya­tın­da bu­ra­xıl­mış­dır. Onun əsər­lə­ri el­mi ic­ti­ma­iy­yə­tə yax­şı ta­nış­dır, on­lar qa­baq­cıl Bey­nəl­xalq və Ümu­mit­ti­faq jur­nal­lar­da,  İn­gil­tə­rə, ABŞ, Al­ma­ni­ya, Ma­ca­rıs­tan, Ru­mı­ni­ya­da  və s. çap olun­muş­dur.

O, Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyasının xarici üzvü seçilmişdir.

T.Şah­tax­tıns­ki­  500 el­­mi əsə­­rin, o cüm­­lə­­dən 120-dən çox ix­­ti­­ra və pa­­­ten­­tin, 12 mo­­noq­­ra­­fi­­ya­­nın mü­­əl­­li­­fi­­dir. Onun rəh­­bər­­li­­yi ilə 12 elm­­lər dok­­to­­ru və 48 fəl­­sə­­fə dok­­to­­ru ha­zır­­lan­mış­dır.

1975-2010-cu il­­lər­­də “Azər­­bay­­can kim­­ya jur­­na­­lı”nın baş re­­dak­­to­­ru ol­muş­­dur.

T.Şah­­tax­­tıns­­ki də­­fə­­lər­­lə Ba­­kı Şə­­hər So­­ve­­ti­­nin de­­pu­­ta­­tı se­­çil­­miş­­dir.

T.Şah­­tax­­tıns­­ki el­­min in­­ki­­şa­­fın­­da­­kı na­i­­liy­­yət­­lə­­ri­­nə gö­­rə “Şə­­rəf ni­­şa­­nı”, “Xalq­­­lar Dost­­lu­­ğu”, “Şöh­­rət”, “İs­­tiq­­lal” or­­den­­lə­­ri, “Fə­­da­­kar əmə­­yə gö­­rə” me­­da­­lı, Az­­­ər­­bay­­can SSR Ali So­­ve­­ti­­nin Fəx­­ri fər­­ma­­nı ilə təl­­tif olun­­muş və Azər­­bay­­can SSR-in “Əmək­­dar elm xa­­di­­mi” fəx­­ri adı­­na la­­yiq gö­­rül­­­müş­­dür.

Aka­­de­­mik Toğ­­rul Şah­­tax­­tıns­­ki 2010-cu il­­də Ba­­kı şə­hə­rin­də və­­fat et­miş­­dir.