GÖRKƏMLİ ALİMLƏR

Keç­miş SSRİ-də yağ­la­yı­cı-so­yu­du­cu ma­ye kom­po­zi­si­ya­la­rı­nın sə­na­ye­də tət­bi­qi­nin əsa­sı­nı qo­yan alim

Strateji Elmi Tədqiqatlar Mərkəzi “Görkəmli alimlər” rubrikası çərçivəsində xalqımızın yetişdirdiyi alimlərimizin həyatı, elmi və təşkilati fəaliyyətini ictimaiyyətə təqdim edir.

Qu­li­yev Əli Mu­sa oğ­lu 31 may 1912-ci il­də Gən­cə şə­hə­ri­nin Bağ­ban­lar kən­din­də ana­dan ol­muş­dur. Azər­bay­can Döv­lət Uni­ver­si­te­ti­nin Kim­ya fa­kül­tə­si­ni bi­tir­miş (1939), Döv­lət im­ta­han ko­mis­si­ya­sı­nın qə­ra­rı ilə üz­vi kim­ya ka­fed­ra­sın­da as­sis­tent və­zi­fə­sin­də sax­la­nıl­mış­dır.

O, 1944-cü il­­də “Tə­­bii qaz­­dan hek­­sa­­me­­ti­­len­­tet­­ra­­mi­­nin (urot­­ro­­pi­­nin) alın­­ma­­sı” möv­­zu­­sun­­da na­­mi­­zəd­­lik, 1951-ci il­­də “Sürt­­kü yağ­­la­­rı­­nın key­­fiy­­yə­­ti­­ni yax­­şı­­laş­­dı­­ran aş­­qar­­la­­rın sin­­te­­zi, təd­­qi­­qi və tət­­bi­­qi” möv­­zu­­sun­­da dok­­tor­­luq dis­­ser­­ta­­si­­ya­­la­­rını mü­­da­­fiə et­­miş, 1951-ci il­­də pro­­fes­­sor el­­mi adı­­nı al­­mış­­dır. 1958-ci ildə AEA-nın müx­­bir üz­­vü, 1959-cu ildə hə­­qi­­qi üz­­vü se­­çil­­miş­­dir.

Ə.Qu­li­yev 1937-ci il­də AzET­Nİ-də el­mi fəa­liy­yə­tə baş­la­mış, Yağ­lar və aş­qar­lar la­bo­ra­to­ri­ya­sı­nın rəh­bə­ri olmuşdur (1945-1965). 1965-1967-ci illərdə o, AEA-nın Kimya Elmləri Bölməsinin akademik-katibi kimi fəaliy­yət göstərmiş, 1965-ci ildə təşkil edilmiş, keçmiş SSRİ-də aşqarlar sahə­sin­də yeganə ixtisaslaşmış institut – Aşqarlar Kimyası İnstitutunun yaradıcısı və 1987-ci ilə kimi fasiləsiz direktoru olmuşdur. 1992-ci ildə instituta onun adı verilmişdir. 

Ə.Qu­li­yev üz­vi kim­ya və neft kim­ya­sı sa­hə­sin­də gör­kəm­li alim, neft kim­ya­sı­nın ye­ni sa­hə­si – sürt­kü yağ­la­rı, ya­na­caq­lar və xü­su­si ma­ye­lə­rin is­tis­mar key­fiy­yə­ti­ni yax­şı­laş­dı­ran aş­qar­la­rın və on­la­rın əsa­sın­da yük­sək­key­fiy­yət­li yağ, ya­na­caq və yağ­la­yı­cı-so­yu­du­cu ma­ye kom­po­zi­si­ya­la­rı­nın ya­ra­dıl­ma­sı və sə­na­ye­də tət­bi­qi­nin keç­miş SSRİ-də əsa­sı­nı qo­yan­lar­dan bi­ri ol­muş­dur.

Onun rəh­bər­lik et­di­yi il­lər ər­zin­də ins­ti­tut aş­qar­lar kim­ya­sı sa­hə­sin­də mü­hüm nai­liy­yət­lər qa­zan­mış­dır: yük­sək tə­sir­li ye­ni aş­qar­lar və müx­tə­lif növ sürt­kü yağ­la­rı, o cüm­lə­dən xü­su­si tə­yi­nat­lı sürt­kü yağ­la­rı və xü­su­si ma­ye­lər ya­ra­dıl­mış və tət­biq edil­miş­dir. Stra­te­ji əhə­miy­yət­li bu yağ­lar ha­zır­da da res­pub­li­ka­nın mü­da­fiə qa­bi­liy­yə­ti­nin möh­kəm­lən­di­ril­mə­si üçün mü­hüm əhə­miy­yə­tə ma­lik­dir.

Ə.Qu­li­yev 600-dən çox el­mi əsə­rin, o cüm­lə­dən 200-ə ya­xın ix­ti­ra və 10 mo­noq­ra­fi­ya­nın mü­əl­li­fi­dir. “Химия и технология присадок к смазоч­ным маслам и топливам” ki­ta­bı 1972-ci il­də Mosk­va­da və ge­niş­lən­miş va­ri­an­tı 1985-ci il­də Sankt-Pe­ter­burq şə­hə­rin­də nəşr olun­muş, 1972-ci il nəş­ri hə­min il­lər­də ma­car və slo­vak dil­lə­ri­nə tər­cü­mə edil­miş­dir.

Ə.Qu­li­yev aş­qar­lar kim­ya­sı sa­hə­sin­də el­mi mək­təb ya­rat­mış və onun rəh­bər­li­yi ilə 19 elm­lər dok­to­ru, 60-dan çox fəl­sə­fə dok­to­ru ha­zır­lan­mış­dır.

SSRİ Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı, SSRİ Na­zir­lər So­ve­ti Döv­lət Elm-Tex­ni­ka Ko­mi­tə­si və SSRİ Neft-Kim­ya və Neft Ema­lı Sə­na­ye­si Na­zir­li­yi­nin nəz­din­də fəa­liy­yət gös­tər­miş şu­ra­la­rın üz­vü ol­muş­dur. 

Ə.Qu­li­ye­vin fəa­liy­yə­ti döv­lət tə­rə­fin­dən yük­sək qiy­mət­lən­di­ril­miş­dir. O, “Qır­mı­zı əmək bay­ra­ğı” (2 də­fə) və “Şə­rəf ni­şa­nı” or­de­ni, Bö­yük Və­tən mü­ha­ri­bə­si il­lə­rin­də­ki fəa­liy­yə­ti­nə gö­rə me­dal­lar və Azər­bay­can SSR Ali So­ve­ti­nin Fəx­ri fər­ma­nı (5 də­fə) ilə təl­tif olun­muş, “Əmək­dar elm xa­di­mi” fəx­ri adı­na, SSRİ (2 dəfə) və Azərbaycan SSR Dövlət mükafatına layiq görülmüşdür.

Akademik Əli Quliyev 1989-cu ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.