GÖRKƏMLİ ALİMLƏR

Dünya şöhrətli geoloq alim Mirəli Qaşqay

Strateji Elmi Tədqiqatlar Mərkəzi “Görkəmli alimlər” rubrikası çərçivəsində xalqımızın yetişdirdiyi alimlərimizin həyatı, elmi və təşkilati fəaliyyətini ictimaiyyətə təqdim edir.

Qaş­qay Mi­rə­li Se­yi­də­li oğ­lu

Qaş­qay Mi­rə­li Se­yi­də­li oğ­lu 7 yan­var 1907-ci il­də Gən­cə şə­hə­­rin­­də ana­dan ol­muş­dur. 1930-cu ildə Azər­­bay­­­can Po­li­tex­­nik İns­ti­tu­tu­nun Dağ-mə­dən fa­kül­tə­si­ni Dağ-mə­dən mü­hən­di­si-geo­loq ix­ti­sa­sı üz­rə bi­tir­miş­­dir.

M.Qaş­qay 1934-cü il­də “İstisu mineral mənbələri rayonunun geoloji-petroqrafik oçerki və onların geokimyəvi xarakteristikası” mövzusunda dis­­ser­ta­­si­ya mü­da­fiə et­miş­dir. Ki­çik Qaf­qa­zın mər­kə­zi his­sə­si­nin, Ta­lı­şın hi­per­ba­zit­lə­ri və ba­zit­lə­ri­nin təd­­qi­qi­nin nə­ti­cə­­lə­­ri­­ni “Azər­bay­­ca­nın əsa­si və ult­raə­sa­si sü­xur­la­rı” ad­lı mo­no­q­­ra­fi­­ya­sın­da ye­kun­­laş­dır­mış­dır. Bu əsə­rə gö­rə ona 1942-ci il­də ge­o­­lo­gi­ya-mi­ne­­ra­lo­gi­ya üz­rə elm­lər dok­to­ru alim­lik də­rə­cə­si ve­ril­miş­dir.

M.Qaş­qay AEA-nın Geo­lo­gi­ya İns­ti­tu­tu­nu ilk təş­kil edən­lər­dən, 1945-ci il­də isə Azər­bay­can Elm­lər Aka­­de­mi­­ya­sı­nın tə­sis­­çi­lə­rin­­dən bi­ri və onun ilk aka­de­mik-ka­ti­bi ol­muş­dur. O, 1947-1950-ci il­lər­­də AEA-nın Yer haq­qın­da Elm­lər Bölməsinin səd­ri və AEA-nın Geo­lo­gi­ya İns­ti­­tu­tu­nun Geo­kim­ya şö­bə­si­nin mü­di­ri və­zi­­fə­sin­də çalış­mış­dır.

M.Qaş­qay ilk də­fə ola­raq geo­lo­ji ədə­biy­yat­da alu­nit, kao­li­nit və dik­kit ya­taq­­la­­rı­nın təs­ni­fa­tı­nı ver­miş, Ki­çik Qaf­qa­zın mis və kü­kürd kol­çe­dan ya­taq­­la­rı­nın int­ru­­ziv­lər­lə əla­qə­si­ni əsas­lan­dır­mış, kol­çe­dan ya­taq­la­rı­nın ümu­­mi­­ləş­di­ril­miş təs­ni­fa­tı­nı ver­miş və də­mir fi­li­zi ya­taq­la­rı­nın ge­ne­tik növ­lə­ri­ni ayır­mış­dır. Azər­­bay­can­da bir sı­ra fay­da­lı qa­zın­tı ya­taq­la­rı­nı, o cüm­lə­dən iri per­lit və ob­si­di­an ya­taq­la­rı­nı ilk kəşf edən­lər­dən ol­muş­dur. Geo­kim­yə­vi təd­qi­qat­­la­rı­nın nə­ti­cə­lə­ri ona "Azər­bay­ca­nın geo­kim­yə­vi xə­ri­tə­si"ni tər­tib et­mə­yə əsas ver­miş­dir.

M.Qaş­qay mi­ne­ro­loq­la­rın və geo­kim­ya­çı­la­rın Azər­bay­can mək­tə­bi­nin ya­ra­­dı­­­cı­sı, Daş­kə­sən fi­liz ra­yo­nu­nun fay­da­lı qa­zın­tı­la­rı­nın və Zəy­lik alu­nit ya­ta­ğı­­nın təd­qi­­qat­çı­sı ol­muş­dur. O, res­pub­li­ka­da 220-yə ya­xın mi­ne­ral və ter­mal mən­­bə­­lə­rin ol­du­­ğu­nu mü­əy­yən et­miş­dir. Bir ne­çə il­lər ərzin­də AEA Geo­lo­gi­ya İn­s­ti­­tu­tun­da Fi­liz ya­­taq­­la­rı­nın mi­ne­ra­lo­gi­ya­sı, pet­roq­ra­fi­ya­sı və geo­kim­ya­sı şö­­bə­­si­nə rəh­bər­lik et­miş­­dir. Onun rəh­bər­li­yi ilə Azər­bay­can Döv­lət Uni­ver­­si­­te­tin­də Geo­lo­ji-coğ­ra­fi­ya fa­kül­tə­si, pet­ro­q­ra­­fi­­ya, mi­ne­ra­lo­gi­ya və kris­tal­­loq­ra­fi­ya ka­fed­ra­la­rı, geo­lo­­gi­ya və fay­da­lı qa­zın­tı­lar mu­­ze­­yi təş­kil edil­miş­dir.

M.Qaş­qay Le­ninq­rad, Mosk­va, Lvo­vun mi­ne­ra­lo­gi­ya və geo­lo­gi­ya cə­miy­yət­lə­ri­nin üz­vü, Bö­yük Brit­­a­ni­ya və İr­lan­­di­­­ya, ABŞ mi­ne­ra­lo­gi­ya cə­miy­yət­lə­ri­nin hə­qi­qi üz­vü, Ümu­mit­ti­faq Mi­ne­ra­lo­gi­ya Cə­­miy­yə­ti­nin fəx­ri üz­vü se­çil­miş­­dir. Bir çox xa­ri­ci öl­kə­lər­də bey­nəl­xalq geo­lo­ji konq­res­lər­də və sim­po­zi­um­lar­da çı­xış et­miş­dir.

M.Qaş­qay bö­yük el­mi irs qoy­muş­dur. Onun 600-dən çox el­mi əsə­ri və 35 mo­no­q­ra­fi­ya­sı çap olun­muş­dur. Me­tal­­lo­ge­ni­ya, pet­ro­lo­gi­ya, mi­ne­ra­lo­­gi­ya, maq­ma­tik və me­ta­mor­fik sü­xur­la­rın geo­ki­m­ya­sı­na, mi­ne­ral və ter­mal su­la­ra aid on­lar­ca xə­ri­tə­­nin mü­əl­li­fi ol­muş­dur.

Alim 10 elm­lər dok­to­ru və 50 fəl­sə­fə dok­to­ru ha­zır­la­­mış­dır.

M.Qaş­qay “Əmək­dar elm xa­di­mi” fəxri adı­na la­yiq gö­rül­müş­dür. O,  “Ok­t­yabr in­qi­la­bı”, “Qırmı­zı əmək bay­ra­ğı”, “Şə­rəf ni­şa­nı” or­den­lə­ri və “Qaf­­qa­zın mü­da­fiə­si­nə gö­rə” (1944), “1941-1945-ci il­lər Bö­yük Və­tən mü­ha­­ri­bə­sin­də rə­şa­dət­li əmə­yə gö­rə” (1946) me­dal­la­rı ilə təl­tif olun­muş­dur.

Aka­de­mik Mi­rə­li Qaş­qay 1977-ci il­də Ba­kı­ şəhərində və­fat et­miş­dir.