GÖRKƏMLİ ALİMLƏR

Nə­rə­ki­mi­lə­rin bio­lo­ji tə­rəq­qi­si nə­zə­riy­yə­si­nin ya­ra­dıl­ma­sın­da mü­hüm rol oy­na­yan Ra­­fiq Qa­­sı­­mov

Strateji Elmi Tədqiqatlar Mərkəzi “Görkəmli alimlər” rubrikası çərçivəsində xalqımızın yetişdirdiyi alimlərimizin həyatı, elmi və təşkilati fəaliyyətini ictimaiyyətə təqdim edir.

Qa­­sı­­mov Ra­­fiq Yu­­nis-Əli oğ­­lu

Qa­­sı­­mov Ra­­fiq Yu­­nis-Əli oğ­­lu 26 iyun 1931-ci il­­də Qər­bi Azər­bay­ca­nın İrə­­van şə­­hə­­rin­­də ana­­dan ol­­ub.

Azər­­bay­­can Döv­­lət Uni­­ver­­si­­te­­ti­­nin Bi­o­­lo­­gi­­ya fa­­kül­­tə­­si­­ni (1954), SSRİ EA-nın İ.P.Pav­­lov adı­­na Fi­­zi­o­­lo­­gi­­ya İns­­ti­­tu­­tu­­nun as­­pi­­ran­­tu­­ra­­sı­­nı (1958) bi­­tir­­ib. O, 1958-ci il­də “Nə­rə­ki­mi­lə­rin bə­zi növ­lə­rin­də şər­ti və şərt­siz ref­leks­lər” möv­zu­sun­da na­­mi­­zəd­­lik, 1970-ci il­də “Er­kən on­to­ge­nez­də nə­rə­ki­mi­lə­rin dav­ra­nı­şı­nın mü­qa­yi­sə­li öy­rə­nil­mə­si” möv­zu­sun­da dok­­tor­­luq dis­­ser­­ta­­si­­ya­­la­­rı­nı­ mü­­da­­fiə et­­miş, pro­­fes­­sor el­­mi adı­­nı al­­mış (1974), AEA-nın müx­­bir üz­­vü (1983) se­­çil­­miş­­dir.

R.Qa­sı­mov SSRİ EA-nın Fi­zio­lo­gi­ya İns­ti­tu­tun­da ki­çik el­mi iş­çi (1958-1960), Kür Eks­pe­ri­men­tal Nə­rə Ba­lı­qar­tır­ma za­vo­dun­da (1960-1965) və Mər­kə­zi ET Nə­rə Ba­lıq­çı­lıq Tə­sər­rü­fa­tı İns­ti­tu­tu­nun Azər­bay­can böl­mə­sin­də la­bo­ra­to­­ri­ya mü­di­ri ol­ub (1965-1974). AMEA-nın aka­de­mik Ab­dul­la Qa­ra­yev adı­na Fi­zio­lo­gi­ya İns­ti­tu­tun­da la­bo­ra­to­ri­ya mü­di­ri (1974-2013), baş el­mi iş­çi (2013-2023) və­zi­fə­lərində ça­lış­ıb.

R.Qa­sı­mo­vun əsas el­mi is­ti­qa­mə­ti nə­rə­ki­mi­lə­rin müx­tə­lif yaş qrup­la­rın­da mü­hit­dən ası­lı ola­raq qi­da, mü­da­fiə və s. dav­ra­nış re­ak­siya­la­rı­nın for­ma­laş­ma­sı­nın təd­qi­qi ol­ub. Bu təd­qi­qat­la­rın nə­ti­cə­sin­də Kür nə­rə­ki­mi­lə­ri­nin 4 nö­vü­nün müx­tə­lif yaş qrup­la­rı­nın za­vod şə­rai­tin­də ço­xal­dıl­ma­sı və bö­yü­dül­mə­si üçün op­ti­mal tem­pe­ra­tur, duz­lu­luq, ok­si­gen, işıq şə­rai­ti mü­əy­yən edil­ib. Şər­ti ref­leks­lə­rin ya­ran­ma­sı­nın klas­sik üsu­lu­nu tət­biq edə­rək, bio­lo­ji uy­ğun üsul və şər­ti qı­cıq­lan­dı­rı­cı­lar seç­mək­lə nə­rə­ki­mi­lər­də qi­da və mü­ha­fi­zə ref­leks­lə­ri­nin çox tez ya­ra­dıl­ma­sı­nın müm­kün ol­du­ğu­nu gös­tər­ib, bu ba­lıq­la­rın si­nir pro­ses­lə­ri­nin hə­rə­kət­li­lik və mü­va­zi­nət­li­yi­nə gö­rə di­gər da­ha yük­sək təş­kil olun­muş hey­van­­lar­dan ge­ri qal­ma­dı­ğı­nı sü­but edib. Ali­min el­mi nə­ti­cə­lə­ri nə­rə­ki­mi­lə­rin bio­lo­ji tə­rəq­qi­si nə­zə­riy­yə­si­nin ya­ra­dıl­ma­sın­da mü­hüm rol oy­na­yıb. Neft və di­gər kim­yə­vi çirk­lən­di­ri­ci­lə­rin su or­qa­nizm­lə­ri­nin fi­zio­lo­ji funk­si­ya­la­rı­na tə­si­ri də öy­rə­nil­ib.

R.Qa­sı­mov 330 el­mi əsə­rin, o cüm­lə­dən 6 mo­noq­ra­fi­ya və 1 dərs­li­yin mü­əl­li­fi­dir. Ali­min el­mi rəh­bər­li­yi və məs­lə­hət­çi­li­yi ilə 33 fəlsəfə doktoru, 5 elm­lər dok­to­ru ha­zır­lan­ıb.

R.Qa­sı­mov SSRİ EA-nın Fi­zio­lo­gi­ya Böl­mə­si­nin “Ali si­nir fəa­liy­yə­ti­nin və dav­ra­nı­şın ge­ne­ti­ka­sı” prob­le­mi üz­rə ko­mis­si­ya səd­ri­nin müa­vi­ni (1985-1990), SSRİ İx­tio­lo­ji Ko­mis­si­ya­­sı­nın Əla­qə­lən­dir­mə şu­ra­sı­nın sədr müa­vi­ni (1974-1990), hə­min Ko­mis­si­ya­nın El­mi şu­ra­sı­nın üz­vü, “Tə­ka­mü­lün bio­kim­ya­sı və fi­zio­lo­gi­ya­sı” jur­na­lı­nın (Ru­si­ya) re­dak­si­ya he­yə­ti­nin üz­vü (1986-1992), SSRİ AAK-nın Fi­zio­lo­gi­ya üz­rə Eks­pert şu­ra­sı­nın üz­vü ol­muş­dur (1988-1989). Alim Be­y­nin Öy­rə­nil­mə­si üz­rə Bey­nəl­xalq Təş­ki­la­tın (1999-2010), Xə­zər də­ni­zi­nin prob­lem­lə­ri üz­rə El­mi şu­ra­nın (1991-1996), Bio­lo­ji Eh­ti­yat­lar Ko­mis­si­ya­sı­nın üz­vü­dür. O, “BP Azer­bai­jan” şir­kə­tin­də eko­lo­gi­ya üz­rə müs­tə­qil eks­pert­dir. Fi­zio­lo­gi­ya İns­ti­tu­­tun­da Dis­ser­ta­si­ya şu­ra­sı­nın (2010-2014) səd­ri, AMEA Ve­te­ran­lar Şu­ra­sı­nın səd­ri (2010-2019) ol­muş­dur. 2020-ci il­dən AMEA-nın Bio­lo­gi­ya və Tibb Elm­lə­ri Böl­mə­si El­mi şu­ra­sı­nın üz­vü­dür.

R.Qa­sı­mov “SSRİ Xalq Tə­sər­rü­fa­tı Nai­liy­yət­lə­ri Sər­gi­si­nin Bü­rünc me­da­lı” (1989), “Akademik H.Ə.Əli­yev adı­na me­dal” (1996) və “Leyp­siq yar­mar­ka­sı­nın Bö­yük Qı­zıl me­da­lı” (ADR) (1982), üç də­fə AMEA-nın Fəx­ri fər­ma­nı ilə təl­tif edil­miş, 2015-ci il­də Azərbaycan Respublikası Pre­zi­den­ti­nin fər­di tə­qaü­dü­nə la­yiq gö­rül­müş­dür. 2023-cü ildən Qərbi Azərbaycan İcmasının Ağsaqqallar Şurasının üzvüdür.