GÖRKƏMLİ ALİMLƏR

Neft kim­ya­sı və üz­vi kim­ya sa­hə­sin­də ta­nın­mış alim

Strateji Elmi Tədqiqatlar Mərkəzi “Görkəmli alimlər” rubrikası çərçivəsində xalqımızın yetişdirdiyi alimlərimizin həyatı, elmi və təşkilati fəaliyyətini ictimaiyyətə təqdim edir.

Fərzəliyev Vaqif Məcid oğlu 19 dekabr 1939-cu ildə Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Universitetinin Kimya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir (1963).

O, 1968-ci il­də “Sürt­kü yağ­la­rı­na po­li­mer aş­qar­la­rın sin­te­zi və təd­qi­qi” möv­zu­sun­da na­mi­zəd­lik, 1986-cı il­də “Sürt­kü yağ­la­rı­na yük­sək tə­sir­li, tər­ki­bin­də kü­kürd olan aş­qar­la­rın iş­lə­nil­mə­si­nin el­mi əsas­la­rı” möv­zu­sun­da dok­tor­luq dis­ser­ta­si­ya­la­rını mü­da­fiə et­miş, 1987-ci il­də pro­fes­sor el­mi adı­nı al­mış­dır. AMEA-nın müx­bir üz­vü (2001), hə­qi­qi üz­vü (2007) və Gür­cüs­tan MEA-nın xarici üz­vü (2022) se­çil­miş­dir.

V.Fər­zə­li­yev əmək fəa­liy­yə­ti­nə AEA-nın Aş­qar­lar Kim­ya­sı İns­ti­tu­tun­da ki­çik el­mi iş­çi və­zi­fə­sin­də baş­la­mış, 1987-ci il­dən ins­ti­tu­tun di­rek­to­ru­, 2021-ci ildən baş direktorudur. 2007-ci il­də o, AMEA-nın Kim­ya Elm­lə­ri Böl­mə­si­nin aka­de­mik-ka­ti­bi və AMEA Rə­ya­sət He­yə­ti­nin üz­vü, 2008-2013-cü illərdə AMEA-nın aka­de­mik-ka­ti­bi, 2018-2019-cu il­lər­də AMEA-nın Kim­ya Elm­lə­ri Böl­mə­si­nin aka­de­mik-ka­ti­bi və­zi­fə­sin­də ça­lış­mış­dır.

V.Fər­zə­li­yev neft kim­ya­sı və üz­vi kim­ya sa­hə­sin­də ta­nın­mış alim­dir. Onun el­mi fəa­liy­yə­ti­nin əsas is­ti­qa­mə­ti­ni sürt­kü yağ­la­rı, ya­na­caq və yağ­la­yı­cı-so­yu­du­cu ma­ye­lə­rə yük­sək tə­sir­li aş­qar­la­rın sintezi və onların əsasında yüksəkkeyfiyyətli yağ, yanacaq və yağlayıcı-soyuducu maye kompozisiyalarının yaradılmasının elmi əsaslarının işlənilməsi təşkil edir. Onun rəhbərliyi və bilavasitə iştirakı ilə yaradılmış bir sıra aşqarlar və sürtkü yağları, o cümlədən xüsusi təyinatlı yağlar sənayedə tətbiq edilmişdir.

V.Fər­zə­li­yev kom­bi­nə tə­si­rə ma­lik an­ti­ok­si­dant­la­rın iş­lə­nil­mə­si­nin el­mi əsas­la­rı­nı ya­rat­mış, ye­yil­mə­yə və siy­ril­mə­yə qar­şı kü­kürd­lü aş­qar­la­rın sin­te­zi və tə­sir me­xa­niz­mi­nin öy­rə­nil­mə­si, sürt­kü yağ­la­rı­na çox­funk­si­ya­lı po­li­mer aş­qar­la­rın sin­te­zi, sin­te­tik sürt­kü kom­po­zi­si­ya­la­rı­nın iş­lə­nil­mə­si sa­hə­sin­də bö­yük həcm­li el­mi-təd­qi­qat iş­lə­ri apar­mış­dır. 

V.Fərzəliyevin bilavasitə rəhbərliyi ilə yaradılmış “Depressator – AKİ” aşqarı yüksək parafinli neftlərin Bakı-Ceyhan boru xətti ilə uzaq məsafəyə ötürülməsində istifadə olunur.

V.Fər­zə­li­ye­vin rəh­bər­li­yi ilə eko­lo­ji gər­gin­lik ya­ra­dan iş­lən­miş sürt­kü yağ­la­rı­nın uni­kal re­ge­ne­ra­si­ya tex­no­lo­gi­ya­sı iş­lə­nib ha­zır­lan­mış və re­ge­ne­ra­si­ya məh­su­lu əsa­sın­da bir sı­ra sürt­kü kom­po­zi­si­ya­lar ya­ra­dıl­mış­dır.

Onun bi­la­va­si­tə rəh­bər­li­yi ilə Ba­kı neft ema­lı za­vod­la­rı­nın  fəa­liy­yə­ti nə­ti­cə­sin­də əmə­lə gəl­miş və həd­din­dən ar­tıq eko­lo­ji gər­gin­lik ya­rat­mış turş qud­ro­nun emal məh­su­lun­dan is­ti­fa­də edi­lə­rək ma­zut əsa­sın­da alı­nan qa­lıq  ya­na­caq­la­rın öz­lü­lük və aşa­ğı tem­pe­ra­tur xas­sə­lə­ri­ni yax­şı­laş­dı­ran əla­və ya­ra­dıl­mış və is­teh­sa­lat­da tət­biq edil­miş­dir.

V.Fər­zə­li­ye­vin öl­kə­nin mü­da­fiə qüd­rə­ti­nin yük­səl­dil­mə­si­nə yö­nəl­miş el­mi-təd­qi­qat iş­lə­ri nə­ti­cə­sin­də yük­sək­key­fiy­yət­li xü­su­si tə­yi­nat­lı mo­tor yağ­la­rı ya­ra­dıl­mış, sə­na­ye is­teh­sa­lı təş­kil edil­miş­dir.

V.Fər­zə­li­yev “Fi­zio­lo­ji fə­al bir­ləş­mə­lə­rin sin­te­zi və təd­qi­qi” el­mi is­ti­qa­mə­ti­nin rəh­bə­ri ki­mi  də bö­yük el­mi uğur­lar əl­də et­miş­dir.

V.Fər­zə­li­yev 950-dən ar­tıq el­mi əsə­rin, o cüm­lə­dən 180-ə ya­xın mü­­əl­­lif­­lik şə­­ha­­dət­­na­­mə­­si və pa­­tent, 4 mo­­noq­­ra­­fi­­ya, bir Tür­­ki­­yə­­də çap olu­­nan mo­­noq­­ra­­fi­­ya­­ya da­­xil edi­­lən 1 fə­­sil və 1 ki­ta­bın mü­əl­li­fi­dir. Onun əsər­lə­ri­nin çox his­sə­si xa­ric­də çap olun­muş­dur. Ta­nın­mış bey­nəl­xalq jur­nal­lar­da onun əsər­­lə­­ri­­nə is­­ti­­nad olu­­nur. Bir çox bey­­nəl­­xalq konf­­rans, sim­­po­­zi­­um və konq­res­də mə­ru­zə ilə çı­xış et­miş­dir. Bey­nəl­xalq (CRDF, STCU) və res­pub­li­ka (EİF, ARDNŞ-ın Elm Fon­du) qrant la­yi­hə­lə­ri­nin qa­li­bi ol­muş­dur. 

V.Fər­zə­li­yev aş­qar­lar və sürt­kü yağ­la­rı sa­hə­sin­də SSRİ Elmlər Aka­de­miyasının məs­lə­hət­çi­si ki­mi İraq Neft İns­ti­tu­tun­da  və U­NES­CO-nun məs­lə­hət­çi­si ki­mi Hin­dis­tan Neft İns­ti­tu­tun­da ça­lış­mış­dır. Onun rəh­bər­li­yi ilə 7 elm­lər dok­to­ru və 29 fəl­sə­fə dok­to­ru ha­zır­lan­mış­dır.

O, 1982-ci il­dən Ba­kı Döv­lət Uni­ver­si­te­tin­də pe­da­qo­ji fəa­liy­yət­lə məş­ğul­dur, Kim­ya fa­kül­tə­sin­də də­fə­lər­lə Döv­lət im­ta­han ko­mis­si­ya­sı­nın səd­ri ol­muş­dur.

Aka­de­mik Y.Məm­mə­də­li­yev adı­na Neft-Kim­ya Pro­ses­lə­ri İns­ti­tu­tu­nun nəz­din­də­ki elm­lər dok­to­ru və fəl­sə­fə dok­to­ru dis­ser­ta­si­ya­la­rı­nın mü­da­fiə­si üz­rə İx­ti­sas­laş­mış şu­ra­nın səd­ri, “Kim­ya Prob­lem­lə­ri” jur­na­lı­nın baş re­dak­to­ru, “Elm dün­ya­sı” və “Neft ema­lı və neft kim­ya­sı” jur­na­lı­nın baş re­dak­to­ru­nun müa­vi­ni, “Azər­bay­can kim­ya jur­na­lı”nın re­dak­si­ya he­yət­lə­ri­nin üz­vü­dür. Aka­de­mik Va­qif Fər­zə­li­yev, həm­çi­nin, Bey­nəl­xalq Elm­lər Aka­de­mi­ya­la­rı As­so­sia­si­ya­sı­nın “Neft kim­ya­sı” El­mi şu­ra­sı­nın və Bö­yük Bri­ta­ni­ya­nın Oks­ford Aka­de­mik Bir­li­yi­nin üz­vü­dür.

V.Fər­zə­li­yev “V.İ.Le­ni­nin 100 il­lik yu­bi­le­yi”, “Əmək­də fərq­lən­mə­yə gö­rə”, “Əmək ve­te­ra­nı”, “Ba­kı Döv­lət Uni­ver­si­te­ti­nin 100 il­li­yi (1919-2019)”, “Azər­bay­can Döv­lət Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­ti­nin 100 il­li­yi” və “Hey­dər Əli­ye­vin 100 il­li­yi (1923-2023)” Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın yu­bi­ley me­da­lı, “Şöh­rət” və “Şə­rəf” or­de­ni, “Əmək­dar elm xa­di­mi” fəx­ri adı, Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Döv­lət Mü­ka­fa­tı, “Aka­de­mik Yu­sif Məm­mə­də­li­yev” adı­na mü­ka­fa­t, də­fə­lər­lə AMEA-nın Fəx­ri fər­ma­nı ilə təl­tif edil­miş­dir. Ru­si­ya Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın tə­sis et­di­yi “Aka­de­mik N.M.Ema­nue­lin xa­ti­rə­si” me­da­lı və dip­lom­la, Av­ro­pa Bir­li­yi Elm-Sə­na­ye Pa­la­ta­sı­nın “Qı­zıl” me­da­lı və dip­lom­la, Tür­ki­yə­nin Fi­rat Uni­ver­si­te­ti­nin və Hin­dis­tan Tex­no­lo­ji İns­ti­tu­tu­nun xa­ti­rə me­da­lı ilə mü­ka­fat­lan­dı­rıl­mış­dır.