✕
Strateji Elmi Tədqiqatlar Mərkəzi “Görkəmli alimlər” rubrikası çərçivəsində xalqımızın yetişdirdiyi alimlərimizin həyatı, elmi və təşkilati fəaliyyətini ictimaiyyətə təqdim edir.
Tağıyev Dilqəm Bəbir oğlu
Tağıyev Dilqəm Bəbir oğlu 6 yanvar 1950-ci ildə Kəlbəcər rayonunda anadan olmuşdur.
Azərbaycan Dövlət Universitetinin Kimya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmiş (1971) və SSRİ EA-nın Üzvi Kimya İnstitutunun aspirantı olmuşdur (1971-1974). Moskvada 1975-ci ildə “Olefinlərin seolit katalizatorları üzərində çevrilmələri” mövzusunda namizədlik, 1984-cü ildə “Karbohidrogenlərin oksidləşdirici dehidrogenləşmə və piroliz reaksiyaları üçün seolit və silikagel əsaslı katalitik sistemlər” mövzusunda doktorluq dissertasiyalarını müdafiə etmiş, 1990-cı ildə professor elmi adını almışdır. 2007-ci ildə AMEA-nın müxbir üzvü, 2014-cü ildə həqiqi üzvü seçilmişdir.
D.Tağıyev Qeyri-üzvi və Fiziki Kimya İnstitutunda mühəndis, kiçik və böyük elmi işçi, laboratoriya müdiri, elmi işlər üzrə direktor müavini (1986-1991) vəzifələrində işləmiş, 1994-2020-ci illərdə Azərbaycan Tibb Universitetinin Biofiziki və bioüzvi kimya kafedrasının müdiri olmuş, 1999-2012-ci illərdə Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunda laboratoriyaya rəhbərlik etmişdir. 2013-2018-ci illərdə AMEA-nın Kimya Elmləri Bölməsinin akademik-katibi olmuş, 2014-cü ildən Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutunun direktoru, 2021-ci ildən baş direktorudur. 2017-ci ildə AMEA-nın vitse-prezidenti seçilmişdir. 2019-cu ildən AMEA-nın Kimya Elmləri Bölməsinin sədridir.
O, ilk dəfə olaraq tərkibində keçid elementləri olmayan seolitlərin hidrogenləşmə, hidroizomerləşmə və oksidehidrogenləşmə reaksiyalarında yüksək aktivliyini müəyyən etmiş, seolitlər üzərində alkilnaftenlərin əvvəllər məlum olmayan yeni çevrilmələrini aşkara çıxararaq onlara oksidehidrodisproporsionallaşma və oksidehidroizomerləşmə reaksiyaları adı vermişdir. Mikroməsaməli katalizatorlarda diffuziya əmsalının hesablanması üçün ekspres metod təklif etmişdir. Aromatik karbohidrogenlərin parafinlərlə alkilləşdirilməsi və parafinlərin aşağı temperaturda izomerləşməsi üçün tərkibində qiymətli metallar olmayan yeni katalitik sistemlər, metalkompleks katalizatorların heterogenləşdirilməsi üçün yeni üsul işləyib hazırlamışdır. Nikel tiopirazolaldiminat komplekslərinin katalitik aktivliyi ilə stereokimyəvi “sərtliyi” arasında əlaqənin mövcudluğunu ilk dəfə aşkar etmişdir. Müxtəlif dərman maddələrinin təsir müddətini artırmaq və toksiki təsirini azaltmaq məqsədilə onların immobilizasiyası üçün polimer daşıyıcılar sintez və tədqiq etmişdir.
D.Tağıyev 930-dan çox elmi əsərin (onlardan 580-ni xarici ölkələrdə, 370-i Scopus və Web of Science bazalarında indeksləşən jurnallarda çap edilmişdir), o cümlədən 75 müəlliflik şəhadətnaməsi və patentin, 36 monoqrafiya, kitab və dərsliyin, 16 tədris-metodik vəsaitin müəllifi və 2 kitab toplusunun baş redaktorudur. Həmmüəllifi olduğu “Механика и реология нефтяных дисперсных систем” (Москва, 2017), “Transport phenomena in dispersed media” (London - New York, 2019) və “Реология НеНьютоновских нефтей” (Москва, 2022) monoqrafiyaları nüfuzlu beynəlxalq nəşriyyatlarda çap edilmişdir. Xarici ölkələrdə keçirilən bir çox beynəlxalq konqres, konfrans və simpoziumlarda iştirak etmişdir. Avropa Birliyinin “Horizon 2020” qrant müsabiqəsinin “Elm və innovasiya” nominasiyası üzrə qaliblərindən olmuşdur. Onun rəhbərliyi ilə 6 elmlər doktoru və 17 fəlsəfə doktoru hazırlanmışdır.
D.Tağıyev keçmiş SSRİ Elmlər Akademiyasının Kataliz üzrə Elmi şurasının üzvü olmuşdur. Hazırda Honq Konq Beynəlxalq Elm və Humanitar Akademiyanın (Core Academy) həqiqi üzvü (2023), Nyu-York Akademiyasının həqiqi üzvü (1994), Beynəlxalq Seolit Assosiasiyasının (2001), Amerika Kimya Cəmiyyətinin (2003), Rusiya Təbiətşünaslıq Akademiyasının (2013), Beynəlxalq Qabaqcıl Materiallar Assosiasiyasının (2018) üzvüdür. Scopus bazasında indeksləşən “Azerbaijan Chemical Journal” jurnalının baş redaktoru, bir neçə elmi jurnalların redaksiya heyətinin üzvüdür.
O, kimya və kimya texnologiyası sahəsində SSRİ “Lenin Komsomolu” mükafatı laureatı adına layiq görülmüş yeganə azərbaycanlı alim olmuş (1993), Azərbaycan Respublikasının “Əməkdar müəllim”i adına layiq görülmüş, “Əməkdə fərqləndiyinə görə”, “Tərəqqi”, “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi” medalları, “Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923-2023)” Azərbaycan Respublikasının yubiley medalı (2024) və “Şöhrət” ordeni ilə təltif edilmişdir.