✕
Strateji Elmi Tədqiqatlar Mərkəzi “Görkəmli alimlər” rubrikası çərçivəsində xalqımızın yetişdirdiyi alimlərimizin həyatı, elmi və təşkilati fəaliyyətini ictimaiyyətə təqdim edir.
Hacıbəyli Üzeyir Əbdülhüseyn oğlu
Hacıbəyli Üzeyir Əbdülhüseyn oğlu 18 sentyabr 1885-ci ildə Şuşa qəzasının Ağcabədi kəndində anadan olmuşdur. Görkəmli bəstəkar müasir Azərbaycan peşəkar musiqi sənətinin və milli operanın banisi olmuşdur.
Ü.Hacıbəyli 1897-1899-cu illərdə Şuşanın ikiillik rus-tatar məktəbində, 1899-1904-cü illərdə Zaqafqaziya (Qori) Müəllimlər Seminariyasında təhsil almışdır. 1904-1905-ci illərdə Cəbrayıl qəzasının Hadrut kənd məktəbində müəllim işləmiş, burada rus dili, hesab, tarix və musiqidən dərs demişdir. 1905-ci ildə Bakıya köçmüş, ədəbi-publisistik fəaliyyətə başlamışdır.
Ü.Hacıbəylinin 1908-ci il yanvarın 12-də Bakıda Hacı Zeynalabdin Tağıyevin teatrında göstərilən “Leyli və Məcnun” operası ilə təkcə Azərbaycanda deyil, bütün müsəlman Şərqində opera sənətinin əsası qoyulmuşdur. 1909-1915-ci illərdə xalq dastanları və rəvayətlər, Firdovsinin “Şahnamə” əsərinin motivləri əsasında “Şeyx Sənan”, “Rüstəm və Söhrab”, “Şah Abbas və Xurşidbanu”, “Əsli və Kərəm”, “Harun və Leyla” muğam operalarının librettosunu yazmışdır.
1911-ci ildə musiqi təhsili almaq üçün Moskvaya getmiş, Moskva filarmonik cəmiyyəti nəzdində bəstəkar İlyinskinin xüsusi kursunda təhsil almışdır. Moskvadan göndərdiyi satirik felyetonlar “İqbal” qəzetində nəşr olunmuşdur.
Üç pərdədən ibarət “Ər və arvad” əsəri ilə Azərbaycanda musiqili komediyanın təməlini qoymuşdur.
1919-cu ildə “Azərbaycan” qəzetinin redaktoru vəzifəsinə təyin olunmuş və 1920-ci il aprelin 28-dək bu vəzifədə çalışmışdır. 1920-ci ildə Ü.Hacıbəyli xalq konservatoriyasının açılması və musiqi məktəblərinin yenidən təşkil edilməsi haqqında Xalq Maarif Komissarına məruzə təqdim etmişdir. 1921-ci ildə Bakıda azərbaycanlı tələbələr üçün Azərbaycan Dövlət Türk Musiqi Məktəbini yaratmışdır. 1926-cı ildən Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında fəaliyyət göstərən dahi bəstəkar burada nəzəriyyə, harmoniya, Azərbaycan musiqisinin əsasları fənlərindən dərs demiş, konservatoriya yanında ilk çoxsəsli Azərbaycan xor kollektivini təşkil etmişdir.
1927-ci ildə Müslüm Maqomayevlə birgə ilk “Azərbaycan türk el nəğmələri” məcmuəsini nəşr etdirmişdir. O, 1931-ci ildə Azərbaycan Radio Komitəsi yanında ilk notlu xalq çalğı alətləri orkestrini yaratmışdır.
1937-ci ilin 30 aprelində Bakıda “Koroğlu” operasının ilk tamaşası olmuşdur. 1940-cı ildə Pyotr İliç Çaykovski adına Moskva Dövlət Konservatoriyasında “Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları” mövzusunda məruzə etmiş, professor elmi adını almışdır. 1944-cü ilin dekabrında Azərbaycan Dövlət Simfonik Orkestrinə Ü.Hacıbəylinin adı verilmişdir. 1945-ci ildə bəstəkarın “Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları” monoqrafiyası nəşr olunmuş, 1946-cı ildə “Arşın mal alan” kinofilminin musiqisinin müəllifi kimi “Stalin” mükafatına layiq görülmüşdür.
Ü.Hacıbəylinin yaradıcılıq yolu Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin inkişaf tarixinin mühüm dövrünü əks etdirir. O, Azərbaycanın Dövlət himninin müəllifidir. 1938-1948-ci illərdə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri vəzifəsində çalışmış, 1928-1929 və 1939-1948-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının professoru və rektoru olmuşdur.
1945-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyası yaradılarkən onun ilk təsisçilərindən biri kimi həqiqi üzvü seçilmişdir. 1945-1948-ci illərdə AEA-nın Azərbaycan İncəsənət Tarixi İnstitutuna rəhbərlik etmişdir.
Azərbaycanın “Əməkdar İncəsənət Xadimi” (1935) və SSRİ “Xalq artisti” (1938) fəxri adlarına layiq görülmüş, “Stalin” mükafatı laureatı (1941), “Lenin” və “Qırmızı əmək bayrağı” ordenləri ilə təltif edilmişdir.
Akademik Üzeyir Hacıbəyli 1948-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.
Ü.Hacıbəylinin ölümündən sonra Azərbaycan Dövlət Konservatoriyası, Bakı küçələrindən biri onun adını daşıyır. Bakıda abidəsi ucaldılmış, 1959-cu ildə Şuşada və 1975-ci ildə Bakıda Ev muzeyləri açılmışdır. Dahi bəstəkarın doğum günü Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Sərəncamı ilə ölkəmizdə “Musiqi Günü” kimi qeyd olunur.